نیمکره های مُخ، بزرگترین قسمت مغز هستند؛
که به منظور افزایش سطح قشر مُخ،
دارای چین ها یا شکنج هایی هستند،
که توسط شیارها یا ناودان ها از یکدیگر جدا شده اند.
توسط این شیارها، دو نیمکره مُخ از یکدیگر جدا شده
و همچنین هر نیمکره به لوب هایی تقسیم می شود.
مخ توسط شیار طولی مغزی به دو نیمکره راست و چپ تقسیم شده است.
شیار مرکزی، شیاری است که در سطح خارجی، نیمکره مخ را به دو لوب پیشانی و آهیانه ای تقسیم بندی می کند.
این شیار، تنها شیار سطح خارجی نیمکره مخ است که حدود یک سانتی متر عقب تر از نقطه وسط، در کناره فوقانی-داخلی نیمکره دندانه ایجاد می کند و یا به عبارت دیگر ، به سطح خارجی نیمکره وارد می شود؛
سپس هر شیار در هر نیمکره، به سمت پایین و جلو طی مسیر کرده،
و انتهای تحتانی آن توسط برجستگی باریکی از قشر مخ از شاخه خلفی شیار طرفی جدا می شود.
شیار طرفی یا جانبی، شیاری است در سطح خارجی-تحتانی که حد فاصل لوب های گیجگاهی، پیشانی و آهیانه ای قرار گرفته است.
این شیار، شکاف عمیقی است که از سطح تحتانی نیمکره مخ شروع شده و به سمت حرکت به سطح خارجی،
از یک ساقه کوتاه به سه شاخه تقسیم می شود:
شاخه عرضی قدامی و شاخه صعودی قدامی که به شکنج فرونتال تحتانی لوب پیشانی وارد می شوند،
و شاخه خلفی که به لوب آهیانه ای وارد می شود.
لازم به ذکر است که ناحیه ای با نام اینسولا (insula) در عمق لوب های پیشانی، آهیانه ای و گیجگاهی و در عمق شیار طرفی یا جانبی وجود دارد که تا زمانی که لبه های این شیار کنار زده نشوند، دیده نمی شود.
(تست های کنکور مرتبط:
1.لوب اینسولا در عمق کدام شیار واقع است؟ (ارشد بهداشت-91)
الف)شیار مرکزی(central sulcus)
ب)شیار کالکارین(calcarin sulcus)
ج)شیار خارجی(lateral sulcus)
د)شیار کالوزال(calosal sulcus)
جواب گزینه (ج) می باشد.
2.کدام بخش در نیمکره مغزی در عمق شیار طرفی قرار دارد؟ (پزشکی-77)
الف)Cinguli ب)Insula
ج)Precunueus د)Cuneus
جواب گزینه (ب) می باشد.
3.در عمق شیار طرفی نیمکره های مغزی کدام بخش قرار دارد؟ (ارشد بهداشت-73)
الف)لوب حاشیه ای (Cinguli)
ب)قطعه پیش مخروطی (Precunueus)
ج)قطعه اطراف مرکزی (Paracentral)
د)لوب جزیره (Insula)
جواب گزینه (د) می باشد.)
شیار پریتو اکسیپیتال در سطح خارجی نیمکره مخ، از کمی بالاتر از قطب اکسیپیتال آغاز شده و
امتداد آن در سطح داخلی نیمکره مخ، از حدود پنج سانتی متر یا دو اینچ بالاتر از قطب اکسیپیتال به سمت جلو و پایین ادامه می یابد تا به شیار کالکارین برسد.
شیار کالکارین نیز در سطح داخلی نیمکره مخ،
از قطب اکسیپیتال آغاز شده، به سمت جلو و پایین قوس زده و پس از عبور از شیار پریتو اکسیپیتال، تا زیر انتهای خلفی جسم پینه ای ادامه می یابد.
در واقع شیار پریتو اکسیپیتال در سطح خارجی نیمکره مخ،
حدفاصل لوب های پس سری، آهیانه ای و گیجگاهی قرار گرفته است.
در نتیجه به وسیله شیار طولی، مخ به دو نیمکره راست و چپ،
و به وسیله ی شیارهای مرکزی، طرفی یا جانبی یا خارجی و اکسیپیتال،
هر نیمکره به چهار لوب پیشانی، آهیانه ای، گیجگاهی و پس سری تقسیم بندی می شود.
و در دو نیمکره، از هفت شیار، هشت لوب و در یک نیمکره، از سه شیار، چهار لوب حاصل می شود؛
که لوب پیشانی، بزرگترین و لوب پس سری، کوچکترین آنها بوده،
و از میان لوب ها، لوب های گیجگاهی و پس سری، با مخچه هم مرز می باشند.
1.هر لوب پیشانی دارای دو تماس با لوب های غیر همنام (آهیانه ای و گیجگاهی) و یک تماس با لوب همنام،
و در کل سه تماس با لوب های مجاور می باشد.
2.هر لوب آهیانه ای دارای سه تماس با لوب های غیر همنام (پیشانی، گیجگاهی و پس سری) و یک تماس با لوب همنام،
و در کل چهار تماس با لوب های مجاور می باشد.
3.هر لوب گیجگاهی دارای سه تماس با لوب های غیر همنام (پیشانی، آهیانه ای و پس سری) و عدم تماس با لوب همنام،
و در کل سه تماس با لوب های مجاور می باشد.
4.هر لوب پس سری دارای دو تماس با لوب های غیر همنام (آهیانه ای و گیجگاهی) و یک تماس با لوب همنام،
و در کل سه تماس با لوب های مجاور می باشد.
1-لوب پیشانی (Frontal Lobe): لوب پیشانی در ناحیه قدامی شیار مرکزی و در ناحیه فوقانی شیار طرفی قرار گرفته و شیارهای سطح خارجی آن عبارتند از:
1.شیار پیش مرکزی (Precentral Sulcus): شیاری است در قدام شیار مرکزی که به موازات شیار مرکزی قرار گرفته است.
شکنج مرکزی (Precentral Gyrus): شکنجی است که در حدفاصل شیار مرکزی و شیار پیش مرکزی قرار گرفته است.
3و2. شیارهای فرونتال فوقانی و تحتانی (Superior & Inferior Sulcus):
از شیار پیش مرکزی، شیار فرونتال فوقانی در بالا و شیار فرونتال تحتانی در پایین و به صورت عمود بر شیار پیش مرکزی، به سمت جلو امتداد یافته اند.
شکنج فرونتال فوقانی (Superior Frontal Gyrus): این شکنج در قسمت قدامی شیار فرونتال قدامی قرار گرفته است.
شکنج فرونتال میانی (Middle Frontal Gyrus): این شکنج در حدفاصل شیار قدامی و شیار تحتانی قرار گرفته است.
شکنج فرونتال تحتانی (Inferior Frontal Gyrus): این شکنج در قسمت تحتانی شیار فرونتال تحتانی قرار گرفته است.
و شاخ های قدامی و صعودی شیار طرفی نیز به شکنج فرونتال تحتانی وارد شده اند.
2-لوب آهیانه ای (Parietal Lobe): لوب آهیانه ای در ناحیه خلفی شیار مرکزی، در ناحیه فوقانی شیار طرفی و در ناحیه قدامی شیار پریتواکسیپیتال قرار گرفته و شیارهای سطح خارجی آن عبارتند از:
1.شیار خلف مرکزی (Postcentral Sulcus): شیاری است در خلف شیار مرکزی که به موازات شیار مرکزی قرار گرفته است.
شکنج خلف مرکزی (Postcentral Gyrus): شکنجی است که در حدفاصل شیار مرکزی و شیار خلف مرکزی قرار گرفته است.
2.شیار اینتراپریتال (Intraparietal Sulcus): از شیار خلف مرکزی، شیار اینتراپریتال به صورت عمود بر شیار خلف مرکزی، به سمت عقب امتداد یافته است.
شکنج پریتال فوقانی (Superior Parietal Gyrus): این شکنج در قسمت قدامی شیار اینتراپریتال قرار گرفته است.
شکنج پریتال تحتانی (Inferior Parietal Gyrus): این شکنج در قسمت تحتانی شیار اینتراپریتال قرار گرفته است.
3-لوب گیجگاهی (Temporal Lobe): لوب گیجگاهی در ناحیه تحتانی شیار طرفی قرار گرفته است و شیارهای سطح خارجی آن عبارتند از:
2و1.شیار تمپورال فوقانی و میانی (Superior & Middle Temporal Sulcus):
این دوشیار به ترتیب، به موازات شاخ خلفی شیار طرفی قرار گرفته اند.
شکنج تمپورال فوقانی (Superior Temporal Gyrus): این شکنج در حدفاصل شیار طرفی و شیار تمپورال فوقانی قرار گرفته است.
شکنج تمپورال میانی (Middle Temporal Gyrus): این شکنج در حدفاصل شیار تمپورال فوقانی و شیار تمپورال میانی قرار گرفته است.
شکنج تمپورال تحتانی (Inferior Temporal Gyrus): این شکنج در قسمت تحتانی شیار تمپورال تحتانی قرار گرفته است.
4-لوب پس سری (Occipital Lobe): لوب پس سری در ناحیه خلفی شیار پریتو اکسیپیتال قرار گرفته است.